NGO LE LOI và Tây bắc MƯỜNG HUM: Làm giàu từ cây chè shan tuyết ở huyện Hoàng Su Phì

(Cây chè của người dân tộc Dao do xưởng chè Chiến Hảo km 38 Nậm Ty )

Đã gần một năm kể từ ngày nghỉ hưu, tôi có dịp trở lại huyện Hoàng Su Phì (Hà Giang) – nơi từng gắn bó với những năm tháng công tác đầy kỷ niệm. Chuyến trở về lần này mang đến nhiều cảm xúc khi được gặp lại những người đồng nghiệp cũ, trong đó có anh Hoàng Hải Lý, nay là Chủ tịch UBND huyện.

Đón tiếp tôi bằng sự chân tình và ấm áp, anh Lý mời chén trà Shan tuyết thơm ngát rồi hào hứng chia sẻ về những nỗ lực phát triển cây chè – sản phẩm đặc trưng của địa phương. Theo anh, dù còn nhiều khó khăn, huyện vẫn đang kiên trì xây dựng và nâng tầm thương hiệu chè Hoàng Su Phì để khẳng định vị thế trên thị trường.

Anh Lý tâm sự: “Nhắc đến chè Hà Giang là nhắc đến chè Hoàng Su Phì – vùng đất từ lâu nổi tiếng với những đồi chè Shan tuyết cổ thụ mọc ở độ cao trên 1.200 mét so với mực nước biển. Nơi đây có nhiều cây chè hàng trăm năm tuổi, thân cao từ 2 đến 3 mét, tán rộng. Được sinh trưởng trong khí hậu mát lành quanh năm, hấp thụ tinh hoa của núi rừng, những búp chè tạo nên hương thơm thanh khiết, vị đậm đà đặc trưng và chất lượng sạch hiếm có. Đó chính là giá trị riêng làm nên danh tiếng của chè Hoàng Su Phì.”

Ông Vũ Văn Chiến Giám đốc chè xanh Chiến -Hảo km 38 Nâm Ty và Tác giả

Hương vị chè Shan tuyết Hoàng Su Phì

Chè Shan tuyết Hoàng Su Phì mang một hương vị rất riêng mà khó có vùng chè nào sánh được. Ngụm trà đầu tiên để lại vị chát dịu nơi đầu lưỡi, nhưng chỉ ít phút sau là vị ngọt thanh lan tỏa khắp khoang miệng, tạo cảm giác lâng lâng, sảng khoái. Chính dư vị "chát trước, ngọt sau" ấy đã trở thành nét đặc trưng của chè Shan tuyết Hoàng Su Phì. Không chỉ là thức uống giải khát, trà còn được người dân địa phương xem như một loại thảo dược quý, có tác dụng thanh nhiệt, bồi bổ sức khỏe.

Nguồn nguyên liệu được tuyển chọn từ những cây chè Shan tuyết cổ thụ có tuổi đời hàng trăm năm, sinh trưởng tự nhiên trên độ cao hơn 1.200 mét so với mực nước biển. Quanh năm mây mù bao phủ, khí hậu trong lành, thổ nhưỡng màu mỡ cùng phương thức canh tác gần như hoàn toàn tự nhiên, không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật, đã tạo nên những búp chè sạch, đậm đà hương vị của núi rừng. Chè được chế biến theo phương pháp truyền thống kết hợp với công nghệ hiện đại, vừa giữ được tinh hoa cổ truyền, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng của thị trường. Nhờ đó, chè Shan tuyết Hoàng Su Phì đã trở thành một trong những đặc sản tiêu biểu của Hà Giang.

Đến nay, vùng chè hàng hóa của huyện đã phát triển tại 12 xã với diện tích khoảng 350 ha, trong đó hơn 270 ha đang cho thu hoạch, năng suất bình quân đạt khoảng 30 tạ/ha. Song song với việc mở rộng vùng nguyên liệu, hệ thống chế biến cũng được đầu tư mạnh mẽ với 49 cơ sở sản xuất, gồm 5 hợp tác xã có công suất từ 3–5 tấn chè tươi mỗi ngày và hàng chục cơ sở chế biến quy mô hộ gia đình. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước xây dựng chuỗi giá trị khép kín cho cây chè Shan tuyết.

Theo các tuyến du lịch đến Hoàng Su Phì, du khách thường dừng chân mua chè tại hai địa phương nằm trên trục đường chính từ Bắc Quang vào huyện là xã Thông Nguyên và xã Nậm Ty. Không chỉ thuận lợi về giao thông, đây còn là hai vùng có diện tích chè lớn, chất lượng nổi tiếng và tập trung nhiều cơ sở chế biến uy tín. Hai thương hiệu được nhiều người biết đến là Hợp tác xã chè Phìn Hồ (thương hiệu Fin Ho Trà) và cơ sở chế biến chè Shan tuyết Chiến Hảo tại thôn Tấn Xà Phìn, xã Nậm Ty.

Hợp tác xã chè Phìn Hồ – Người Dao làm giàu từ cây chè cổ thụ

Thôn Phìn Hồ, xã Thông Nguyên hiện có trên 120 ha chè Shan tuyết cổ thụ với nhiều cây có tuổi đời từ 50 đến hơn 150 năm. Đây là tài sản quý giá được nhiều thế hệ người Dao gìn giữ và truyền lại.

Trước kia, người Dao chủ yếu hái chè rồi chế biến thủ công thành chè xanh, chè vàng, chè lam để bán cho thương lái hoặc đổi lấy lương thực, vải vóc và các nhu yếu phẩm. Giá chè bấp bênh, có thời điểm thu hoạch xong không có người mua khiến nhiều hộ phải chặt bỏ chè để trồng cây lương thực. Thế nhưng phần lớn bà con vẫn kiên trì gắn bó với cây chè như một báu vật của tổ tiên để lại.

Họ dần nhận ra rằng khó khăn không nằm ở chất lượng nguyên liệu mà ở khâu chế biến và xây dựng thương hiệu. Từ suy nghĩ ấy, Hợp tác xã chè Phìn Hồ được thành lập với quyết tâm đưa chè Shan tuyết địa phương vươn xa.

Người khởi xướng là anh Lý Chòi Nhàn, một người con của bản, đã vừa học vừa làm để tích lũy kiến thức quản lý và kỹ thuật chế biến. Năm 2008, hợp tác xã đầu tư hơn 1 tỷ đồng xây dựng dây chuyền chế biến hiện đại, đồng thời trang bị máy sao chè mini cho các hộ dân. Hợp tác xã còn phối hợp với các trường nghề mở lớp đào tạo kỹ thuật thu hái, chế biến chè sạch và cử cán bộ đi học tập kinh nghiệm tại Thái Nguyên, Yên Bái.

Toàn bộ chè búp tươi của người dân trong thôn đều được hợp tác xã thu mua theo giá thỏa thuận, bảo đảm lợi ích hài hòa giữa người trồng và đơn vị chế biến. Nhờ đó, sản lượng và chất lượng chè ngày càng được nâng cao, thương hiệu Fin Ho Trà từng bước khẳng định vị thế trên thị trường. Sản phẩm hiện đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành phố như Hà Nội, Hải Phòng, Phú Thọ, Tuyên Quang, Thái Nguyên... và được người tiêu dùng đánh giá cao.

Ngày nay, người Dao ở Phìn Hồ không còn nỗi lo thiếu ăn như trước. Cây chè Shan tuyết đã thực sự trở thành cây làm giàu, giúp nhiều gia đình có cuộc sống khá giả và ổn định.

Cơ sở chè Chiến Hảo – Khởi nghiệp từ tình yêu với chè Shan tuyết

Cách trung tâm huyện Hoàng Su Phì khoảng 30 km, cơ sở chế biến chè Chiến Hảo tại xã Nậm Ty cũng là một điểm sáng trong phát triển kinh tế từ cây chè.

Chủ cơ sở là vợ chồng anh Vũ Văn Chiến và chị Hảo. Từ những năm còn là công nhân Công ty Chè Hà Giang, anh Chiến đã nhận thấy tiềm năng to lớn của cây chè Shan tuyết. Sau khi công ty giải thể, gia đình quyết định gắn bó lâu dài với vùng đất Nậm Ty và bắt đầu khởi nghiệp.

Năm 2009, anh mạnh dạn huy động vốn đầu tư xây dựng nhà xưởng rộng khoảng 400 m² cùng hệ thống máy móc chế biến trị giá trên 1 tỷ đồng. Khi đi vào hoạt động, xưởng thu mua chè tươi của ba xã Nậm Ty, Nam Sơn và Bản Péo, tạo đầu ra ổn định cho hơn 200 hộ trồng chè. Giá thu mua tăng gấp đôi so với trước đây, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

Hiện mỗi năm cơ sở sản xuất từ 50 đến 60 tấn chè khô, trong đó có khoảng 10–15 tấn chè xanh chất lượng cao. Sản phẩm được tiêu thụ rộng rãi trong nước với giá bán ổn định và tăng mạnh vào dịp cuối năm. Không chỉ tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động địa phương, mô hình của anh Chiến còn chứng minh rằng nếu biết đầu tư đúng hướng, cây chè Shan tuyết hoàn toàn có thể trở thành nền tảng phát triển kinh tế bền vững cho vùng cao.

Khép lại câu chuyện về cây chè Hoàng Su Phì, anh Hoàng Hải Lý, Chủ tịch UBND huyện, chia sẻ niềm tin: "Hoàng Su Phì không chỉ hướng tới mở rộng diện tích chè mà còn tập trung thu hút đầu tư xây dựng các nhà máy chế biến hiện đại, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu chè Shan tuyết ngày càng vững mạnh. Mục tiêu cuối cùng là để người dân vùng chè thực sự làm giàu từ chính tài sản quý báu mà thiên nhiên đã ban tặng."

Đó cũng là khát vọng của vùng đất huyện biên cương Hà Giang – nơi những cây chè Shan tuyết hàng trăm năm tuổi không chỉ lưu giữ hương vị của núi rừng mà còn đang viết nên câu chuyện mới về sự đổi thay và thịnh vượng của người dân Hoàng Su Phì.

(Hà Nội, ngày 5/7/2011- CTV Ngô Lê Lợi)